Skale trudności we wspinaczce: zrozum wszystkie systemy (francuski, Font, V, YDS, UIAA)

Ten artykuł omawia 5 skal trudności używanych we wspinaczce na świecie, opowiada, skąd się wzięły, podaje referencyjną tabelę przeliczeń i wyjaśnia, dlaczego wycena to nie dokładnie to samo co odczuwana trudność. Na koniec będziesz umiał czytać norweskie topo, guidebook z Hueco Tanks albo broszurę z Frankenjury, bez zastanawiania się, czy wchodzisz w swój poziom, czy 3 stopnie wyżej.

Skąd wzięły się skale trudności

Skala w cyfrach rzymskich, której używasz dzisiaj, pochodzi od Willo Welzenbacha, który kodyfikuje ją w latach 20. XX wieku z 6 stopniami, gdzie VI jest postawione jako granica ludzkich możliwości. UIAA (Międzynarodowa Unia Stowarzyszeń Alpinistycznych) tylko ją oficjalizuje w 1967 roku, wciąż zamkniętą u góry. Otwiera się dlatego, że teren wyprzedził skalę: Reinhold Messner podważa tę granicę w Le 7e degré (1973), Reinhard Karl i Helmut Kiene otwierają drogę Pumprisse w Wilder Kaiser 2 czerwca 1977 roku i ważą się wycenić ją na VII, a UIAA zatwierdza 7. stopień w 1978 roku, zanim w 1985 roku otworzy skalę w górę.

We Francji, w latach 70., autorzy dróg w Verdon, Buoux i Saussois przechodzą na system oparty na cyfrach arabskich (3, 4, 5, 6…), uzupełniony literami a, b, c oraz znakiem + do podziału każdego stopnia. Ten system, dokładniejszy niż UIAA, staje się punktem odniesienia dla wspinaczki sportowej w Europie.

W Fontainebleau, gdzie od początku XX wieku wspina się bez liny na krótkich blokach, ustala się osobna skala, niezależna od skali dróg.

W Stanach Zjednoczonych rozwijają się niezależnie 2 osobne skale: YDS dla dróg i V-scale dla boulderingu.

System francuski: drogi i bouldering Fontainebleau

Francja używa w rzeczywistości 2 osobnych skal, wizualnie bardzo do siebie zbliżonych. Dla dróg (sportowych i wielowyciągowych) skala idzie od 1 do 9c, z małymi literami: 6a, 6a+, 6b, 6b+, 6c, 6c+, 7a… Dla boulderingu skala Fontainebleau używa tych samych stopni, ale z wielkimi literami: 6A, 6A+, 6B… aż do 9A obecnie (Burden of Dreams, pierwsza 9A).

Zasada podziału jest taka sama w obu przypadkach. Między 2 pełnymi stopniami (na przykład 7a i 7b) wstawia się półstopień (7a+). Między pełnym stopniem a jego półstopniem (między 7a i 7a+) można jeszcze przeciąć na pół slash gradem: 7a/7a+. Określenia „soft” i „hard” wskazują, że droga jest łatwa albo trudna jak na swoją wycenę, bez zmiany progu.

Kilka dróg „wzorcowych”: Galaxy w Céüse (7b+) pozostaje historycznym wzorcem poziomu. La Rose et le Vampire w Buoux (8b), poprowadzona przez Antoine’a Le Menestrela w 1985 roku, przez długi czas służyła jako światowy punkt odniesienia dla 8b. Bibliographie w Céüse (9b+), uwolniona przez Alexa Megosa w sierpniu 2020 roku jako 9c, a potem obniżona do 9b+ przez Stefano Ghisolfiego w 2021 roku, pokazuje, jak kruche są wyceny na ekstremalnym poziomie. Silence w Flatanger, w Norwegii (9c), poprowadzona przez Adama Ondrę we wrześniu 2017 roku, to pierwsza zaproponowana 9c.

System V-scale (USA, bouldering)

V-scale narodziła się w Hueco Tanks w Teksasie, z inicjatywy Johna Shermana, zwanego Vermin. W 1991 roku proponuje on skalę otwartą, startującą od V0 dla tego, co odpowiadało wtedy europejskiemu bulderowi 5+/6a, i rosnącą skokami o jeden pełny stopień: V0, V1, V2… bez podziałów a/b/c. Jedyny dopuszczalny podział to + (V5+, V6+…).

V-scale przyjęła się w Ameryce Północnej, Oceanii i Japonii. Dziś górną granicą jest V17: Burden of Dreams w Finlandii (Lappnor, poprowadzony przez Nalle Hukkataivala w 2016 roku, powtórzony przez Willa Bosiego w 2023, Simona Lorenziego w 2024, a potem Aidana Robertsa w maju 2024, Return of the Sleepwalker w Nevadzie (poprowadzony przez Daniela Woodsa w marcu 2021)…

System YDS (USA, drogi)

YDS, czyli Yosemite Decimal System, wywodzi się z klasyfikacji opracowanej przez Sierra Club w latach 30. XX wieku, żeby opisać teren górski jako całość. Klasy od 1 do 4 obejmują marsz, wędrówkę poza szlakiem, stromy teren wymagający użycia rąk i łatwą wspinaczkę bez asekuracji. Klasa 5 oznacza wspinaczkę, która wymaga liny.

Klasa 5 dzieli się od 5.0 (najłatwiejsze) aż do 5.15d dzisiaj. Od 5.10 każdy poziom jest dodatkowo dzielony na a, b, c, d. 5.10a jest więc łatwiejsze niż 5.10d, które z kolei jest łatwiejsze niż 5.11a. Mały smaczek: nie czyta się tego „pięć przecinek dziesięć a”, tylko „five ten a”, tak jakby 5 było kategorią, a 10a poziomem.

YDS zawiera też część dotyczącą zaangażowania, odziedziczoną po tradzie i drogach wielowyciągowych, w postaci sufiksów R i X, opisanych niżej.

System UIAA

Skala UIAA, w cyfrach rzymskich od I do XII (z wariantami + i -), pozostaje żywa w krajach niemieckojęzycznych: Niemcy (Frankenjura, Elbsandstein), Austria, Szwajcaria niemieckojęzyczna, północne Włochy (Dolomity). Spotkasz ją w topo alpejskich dróg wielowyciągowych i w topo czeskich.

Szybkie punkty odniesienia: VI+ UIAA odpowiada francuskiemu 6a, VIII to 7a, X to 8b, XI to 9a. Powyżej XII skala pozostaje otwarta, ale praktycznie nie używa się jej już do nowoczesnych wycen na najwyższym poziomie, które przechodzą na skalę francuską albo YDS.

Pełna tabela przeliczeń

Tabela poniżej zestawia 3 duże skale dla dróg (francuską, YDS, UIAA, plus bulderowe Font i V-scale w osobnej kolumnie, dla pamięci o równoważności wysiłku). Żadne przeliczenie bulder/droga nie jest matematyczne. Równoważność opiera się na tym, że przy takiej samej czystej trudności fizycznej bulder wycenia się średnio o 3 do 4 stopni wyżej niż ten sam fragment wpleciony w drogę (bo bulder koncentruje cały wysiłek na kilku ruchach).

Francuska droga	YDS (USA droga)	UIAA	Francuska bulder (Font)	V-scale (USA bulder)
4	5.6	IV	3	VB
5a	5.7	V-	4-	VB
5b	5.8	V+	4	V0-
5c	5.9	VI	4+	V0
6a	5.10a	VI+	5	V1
6a+	5.10b	VII-	5+	V2
6b	5.10c	VII	6A	V3
6b+	5.10d	VII+	6A+	V3
6c	5.11a	VII+/VIII-	6B	V4
6c+	5.11b	VIII-	6B+	V4
7a	5.11c	VIII	6C	V5
7a+	5.12a	VIII+	6C+	V5
7b	5.12b	VIII+/IX-	7A	V6
7b+	5.12c	IX-	7A+	V7
7c	5.12d	IX	7B	V8
7c+	5.13a	IX+	7B+	V8
8a	5.13b	IX+/X-	7C	V9
8a+	5.13c	X-	7C+	V10
8b	5.13d	X	8A	V11
8b+	5.14a	X+	8A+	V12
8c	5.14b	XI-	8B	V13
8c+	5.14c	XI-/XI	8B+	V14
9a	5.14d	XI	8C	V15
9a+	5.15a	XI/XI+	8C+	V16
9b	5.15b	XI+/XII-	9A	V17
9b+	5.15c	XII-	(9A+)	(V18)
9c	5.15d	XII	(9B)	(V19)

Pola w nawiasach oznaczają wyceny teoretyczne, jeszcze nie potwierdzone powtórzonym i uzgodnionym przejściem. Przeliczenie bulder/droga w tym samym wierszu nie jest znakiem ścisłej równości fizycznej: bulder 8A nie „zamienia się” w drogę 8b, to tylko porównywalny rząd wielkości wysiłku, kiedy bulder jest wpleciony w długą drogę na wytrzymałość.

Wycena i odczuwana trudność to nie to samo

Wycena ma mierzyć obiektywną trudność przejścia. Kryteria, które się na nią składają, to mierzalne parametry fizyczne: wielkość i kształt chwytów, rozstaw chwytów, ustawienie chwytów (do góry, na kant, odwrócone), nachylenie ściany, długość ściany, położenie i liczba wpinek.

To, co teoretycznie nie wchodzi w wycenę: twoja forma danego dnia, jakość tarcia (temperatura, wilgotność), beta, którą wybierasz (najlepsze bety często obniżają wycenę drogi), twoje ewentualne ograniczenie morfologiczne na tej konkretnej drodze (wysoki wyciągnie ruch na zasięg, niski będzie musiał zrobić rzut), twoje emocjonalne przywiązanie do wyceny.

Didier Delignières (INSEP, 1991, La difficulté en escalade : proposition d’une approche psychophysique) pokazał, że nie ma liniowej zależności między wysiłkiem odczuwanym a rzeczywistym. Kiedy wysiłek jest daleko poniżej twoich możliwości, z trudem rozróżniasz 2 łatwe poziomy. Kiedy zbliżasz się do swojego maksimum, minimalna dodatkowa trudność wydaje ci się nie do przejścia. Praktyczny wniosek: najtrafniej wyceniasz w swojej strefie „umiarkowanego komfortu”, czyli na drogach średnio trudnych dla ciebie, nie za trudnych, nie za łatwych.

Dlatego też 6a na ściance może wydawać się zupełnie inne niż 6a w skałach. Temat do zgłębienia w artykule o wycenach ścianka kontra skały.

Slash grade i debata o warunkach fizycznych

Przy niektórych drogach prawie nie da się rozstrzygnąć między 2 wycenami. Trudność wypada dokładnie na styku. Wspinacze w formie odczuwają wycenę niższą, ci mniej w formie wycenę wyższą. Stąd użycie slash grade’a (7a/7a+, 8b+/8c).

Pod koniec czerwca 2025 roku Kimbrough Moore, wspinacz i profesor filozofii na University of San Francisco, publikuje esej, który porusza środowisko. Jego teza: system jest obciążony historycznym wzorcem (dorosły mężczyzna o wzroście około 175 cm) i powinien przejść na systematyczne wyceny wielokrotne, zależne od warunków fizycznych (na przykład 7a/6c+ w znaczeniu „7a dla niskiego, 6c+ dla wysokiego na ruchu na zasięg”). Idea: wycena ocenia mniej kawałek skały, a bardziej ludzkie doświadczenie, które się z nim mierzy.

Bill Ramsey, inny filozof i wspinacz z Nevady, odpowiada mu niedługo potem w Rethinking Slash Grades. Argument odwrotny: mnożenie wycen według budowy ciała stworzyłoby iluzję precyzji i zniszczyłoby uniwersalność systemu. Porównywanie 2 dróg ze sobą stałoby się absurdalnie skomplikowane. Dla Ramseya lepiej zaakceptować, że wycena jest użytecznym przybliżeniem, niż próbować dzielić ją w nieskończoność.

Debata nie jest rozstrzygnięta i wciąż krąży po magazynach branżowych (Climbing, Gripped, Grimper). Łączy się ze starszymi kontrowersjami wokół obniżania wycen skrajnych dróg, jak Bibliographie czy Akira Freda Rouhlinga. Więcej o tych kontrowersjach w artykule obniżanie wycen i 9c.

Zaangażowanie, R, X, E: wycena nie mówi wszystkiego

W Stanach Zjednoczonych YDS zawiera część dotyczącą zaangażowania. R oznacza Runout: potencjalny lot jest długi, ale prawdopodobnie nie śmiertelny. X oznacza, że lot może być śmiertelny (ziemia, półka, zbyt daleki punkt). Te litery stawia się po wycenie technicznej: 5.11a X jest fizycznie w zasięgu wspinacza na poziomie 6c+, ale błąd nie zostanie wybaczony.

W Wielkiej Brytanii trad łączy 2 wyceny na każdej drodze i sam w sobie zasługiwałby na osobny artykuł. E-grade (E1, E2… dziś E11) oddaje globalne zaangażowanie, które miesza trudność fizyczną, jakość asekuracji i wysokość potencjalnego lotu. Tech grade (4a, 5b, 6c…) oddaje czystą trudność techniczną najtrudniejszego ruchu. To najuczciwszy system do opisania wspinaczki, w której asekurację zakłada się w trakcie i w której sama trudność fizyczna nie wystarcza, żeby opisać drogę. Technicznie E1 5a i E5 5a wspina się tak samo. Zmienia się zimna krew: E5 wymaga jej 10 razy więcej.

We francuskiej wspinaczce sportowej wycena pozostaje czysto fizyczna. Zaangażowanie nie pojawia się w liczbie. To topo i poczta pantoflowa sygnalizują wyciągi z rzadko rozmieszczonymi spitami, zaangażowane wyjścia albo wysoko osadzone pierwsze punkty.

Jak precyzyjnie policzyć wycenę: metoda trójek

Jeśli chcesz wycenić drogę, którą właśnie poprowadziłeś, albo porównać 2 przejścia, tak zwana metoda trójek proponuje podzielić drogę na krótkie sekcje (5 do 10 ruchów, wyceniane jak bulder Font wielką literą) i długie sekcje (powyżej 15 ruchów, wyceniane jak droga małą literą), rozdzielone odpoczynkami oznaczonymi G (dobry), M (średni), B (zły), N (żaden).

Referencyjna równoważność: bulder przed sekcją na wytrzymałość dodaje drodze mniej więcej +3,3 wyceny, bulder po sekcji na wytrzymałość dodaje mniej więcej +5 wycen. Czytelny przykład: La Rage de Vivre w Buoux (8b+) = 8b G 8a+. Silence w Flatanger (9c) = 8b G 8C M 8B B 7C+ G 7A.

Szczegóły systemu wyceny dróg i drogi referencyjne w osobnym artykule: wycena dróg wspinaczkowych.

FAQ

Jaka wycena na początek wspinaczki?

To zależy przede wszystkim od twojej wyjściowej kondycji fizycznej i swobody w ruchu. Ogólnie na ściance dorosły początkujący wspina się zwykle w 4 i 5 przez pierwsze sesje, potem bardzo szybko przechodzi w 5+, a do 6 stopnia dochodzi w kilka tygodni albo miesięcy regularnej praktyki. W dobrze obitych skałach sportowych celowanie w drogi wycenione na 4 do 5b na pierwszych wyjazdach to dobry punkt odniesienia. 6a często uchodzi za pierwszą prawdziwą barierę techniczną. Żeby uporządkować progres, zobacz jak robić postępy we wspinaczce.

Czy 6a na ściance to to samo co w skałach?

Nie. Komercyjne ścianki mają tendencję do „hojnego” wyceniania, żeby przywiązać do siebie klientów. 6a na ściance często odpowiada 5c w skałach, zwłaszcza w rejonach historycznych (Saussois, Buoux, Annot). Przejście z żywicy na wapień albo granit dodaje jeszcze trudność czytania skały i pracy nóg, której ścianka nie odtwarza. Temat rozwinięty w wyceny ścianka kontra skały.

Jak przeliczyć V (USA) na Font?

Szybkie punkty odniesienia: V3 = 6A, V5 = 6C, V7 = 7A+, V9 = 7C, V11 = 8A, V13 = 8B, V15 = 8C, V17 = 9A. V-scale ma mniej dokładną granulację niż Font (brak a/b/c), więc kilka wycen Font wypada na tym samym stopniu V. Pełna tabela i wyjaśnienia w wyceny bulderowe.

Żeby pójść dalej… kontynuuj lekturę