Kontrowersyjna wycena, obniżenie wyceny: Akira, Bibliographie, DNA, kto decyduje o 9c?

Wyceny wspinaczkowej nie przyznaje żaden komitet. Żadnego jury, żadnej federacji, żadnego protokołu pomiarowego. Autor pierwszego przejścia proponuje wycenę, a powtarzający ją potwierdzą albo skorygują w górę lub w dół. Na drodze 6a powtarzających jest wielu i konsensus rodzi się szybko. Przy najtrudniejszej wycenie danej epoki na powtórzenie można czekać latami, a nawet dziesiątkami lat. Im wyżej idzie poziom, tym mniej jest powtarzających zdolnych rozstrzygnąć. Na tym polega cały paradoks szczytu piramidy: wycena jest tam jednocześnie bardziej dyskutowana i mniej dyskutowalna, bo nikt nie ma siły w rękach, żeby dyskutować.

Ten artykuł opisuje 3 kontrowersje, które ukształtowały debatę o najwyższym poziomie: Akira w 1995, Bibliographie w 2020, DNA w 2022. 3 werdykty, z których żaden nie przypomina pozostałych. I czwarta debata, nowsza, która zmienia samą naturę pytania: czy wycena ocenia skałę, czy ludzkie doświadczenie, które się o nią ociera?

1995, Akira i narodziny skandalu

Charente, 1995. Fred Rouhling, francuski wspinacz, przechodzi drogę w zapomnianej jaskini i proponuje wycenę, która działa jak bomba: 9b. Pierwsze 9b w historii, w czasach gdy 9a+ jeszcze instytucjonalnie nie istnieje. Nikt do tej daty nie wycenił niczego wyżej niż 9a. Propozycja Rouhlinga przeskakuje 2 stopnie naraz.

Reakcja międzynarodowa jest brutalna. Mówi się o oszustwie i mitomanii. Podejrzenia podsyca kilka rzeczy: droga jest częściowo nieasekurowana, jej reputacja jest podejrzana, a nikt nie przyjeżdża jej powtórzyć, żeby to sprawdzić. Akira staje się legendą, przywoływaną w magazynach wspinaczkowych jako przykład tego, czego robić nie należy: wyceniać za wysoko, za wcześnie, w zbyt dużej samotności.

Przez 25 lat droga pozostaje zagadką. Dla jednych zbyt niebezpieczna, dla drugich zbyt podejrzana. Izolacja chroni wycenę w takim samym stopniu, w jakim ją unieważnia: bez powtórzenia nie ma konsensusu, więc nie ma werdyktu.

2020, rehabilitacja i obniżenie wyceny drogi Akira

Pod koniec 2020 Seb Bouin i Lucien Martinez postanawiają to sprawdzić. Bouin, który w tamtym okresie kolekcjonuje drogi 9a+ i 9b, należy do nielicznych wspinaczy zdolnych ocenić Akira. Werdykt po powtórzeniu: droga jest trudna, ale warta 9a, nie 9b.

A więc oficjalne obniżenie wyceny. 2 stopnie niżej niż początkowa propozycja. Na papierze to wsteczne upokorzenie dla Rouhlinga. W praktyce to rehabilitacja. W 1995 roku 9a dopiero co zostało potwierdzone (Action Directe, Wolfgang Güllich, 1991). Zaproponować 9b w tamtym czasie znaczyło rzutować sport 2 dekady do przodu. Miara była zawyżona, intuicja trafna: Rouhling wskazał ruch i rodzaj trudności, które odpowiadały temu, co środowisko nazwie później, bez niego, nowoczesnym najwyższym poziomem.

Ostateczna wycena umieszcza to osiągnięcie z powrotem w historii. Akira pozostaje drogą 9a przeszłą w 1995 roku, co czyniło ją wtedy jedną z najtrudniejszych dróg we Francji. Sam skandal zostanie zaś podręcznikowym przypadkiem.

2020-2021, Bibliographie i pokora Alexa Megosa

Céüse, sierpień 2020. Alex Megos dokonuje pierwszego przejścia Bibliographie, wieloletniego projektu w kultowym sektorze Berlin. Proponuje 9c. W tamtym momencie czyni to z niej 2 drogę tego poziomu na świecie, po Silence, którą Adam Ondra przeszedł w Flatanger w 2017. Argumentuje: lata prób, porównanie z jego innymi drogami 9b+.

Rok później, w sierpniu 2021, Bibliographie przechodzi z kolei Stefano Ghisolfi. Włoch znajduje lepszą betę, optymalizuje użycie kneepadów, skraca kluczową sekwencję. Jego propozycja: 9b+. Obniżenie o pół stopnia.

Reakcja Megosa zbiera uznanie całego środowiska. Publicznie akceptuje obniżenie wyceny, przyznaje, że beta Ghisolfiego jest bardziej ekonomiczna niż jego własna, i potwierdza, że jego pierwotna propozycja była zapewne zbyt wysoka. Ta pokora bardzo pomogła przywrócić do łask ideę, że wycena jest procesem zbiorowym.

Lekcja jest jasna. Autor pierwszego przejścia nie zarządza, tylko proponuje. Środowisko nie zatwierdza hurtem, tylko koryguje w miarę kolejnych powtórzeń. A ostateczna wycena, kiedy w końcu się ustabilizuje, jest zawsze kompromisem między najtrudniejszą a najbardziej zoptymalizowaną wersją tej samej sekwencji.

2022, DNA i zawrót głowy zawieszonego 9c

Verdon, 2022. Seb Bouin przechodzi DNA, projekt na ścianie Escalès. Proponuje 9c i uzasadnia propozycję metodycznie: czas poświęcony w porównaniu z jego potwierdzonymi drogami 9b+, liczba prób. Robi dokładnie to, czego oczekuje się od uczciwego autora pierwszego przejścia na szczycie sportu.

Bouin nie poprzestaje na propozycji. Publicznie wzywa środowisko, żeby przyjechało spróbować i potwierdziło albo zaprzeczyło. To gest, który ratuje nowoczesną wycenę przed zarzutem ego: uznać, że nie rozstrzyga się samemu.

Tyle że nikt nie przyjeżdża. A raczej: nikt nie przyjeżdża na wystarczająco długo. Nielicznych wspinaczy na świecie zdolnych ocenić 9c jest 4 albo 5, mają własne projekty i własne skały. Verdon jest daleko, a potrzebna inwestycja jest niewspółmierna do werdyktu, który i tak nie zasili ich dorobku. Wycena DNA pozostaje zawieszona, ani zaprzeczona, ani potwierdzona, 3 lata po pierwszym przejściu.

Typowy przypadek szczytu piramidy. Kiedy pula powtarzających kurczy się do garstki, mechanizm konsensusu działa wolniej. Wycena dryfuje, zawieszona na próbach, które być może nigdy nie nastąpią. Żeby zrozumieć, jak buduje się wycenę w normalnych warunkach, zobacz wycenę dróg wspinaczkowych.

Ego, sponsorzy i strach przed obniżeniem wyceny

Powyżej 9b+ proponowanie wyceny staje się aktem politycznym. Zawodowcy wiedzą, że obniżenie wyceny płaci się wiarygodnością i sponsoringiem. Droga wyceniona na 9c, która po powtórzeniu spada do 9b+, to o jeden tytuł mniej w dorobku i o jedną linijkę mniej w negocjacjach kontraktowych.

Niektórzy używają ukośnika /: 9b+/c, co sprowadza się do stwierdzenia: jest gdzieś pomiędzy, niech środowisko rozstrzygnie. Ten zabieg pozwala uniknąć zarzutu zawyżenia wyceny i zostawia otwarte drzwi dla późniejszego konsensusu.

Wycena jest też obiektem symbolicznym, obciążonym stawkami ekonomicznymi. Techniczna uczciwość wspinacza (która kazałaby wycenić to, co naprawdę odczuł) wchodzi w konflikt z jego interesem sportowym (który kazałby wycenić to, co wytrzyma powtórzenia). Najlepsi potrafią pogodzić te 2 rzeczy. Większość rozstrzyga, świadomie lub nie, na korzyść tego drugiego.

Debata 2025: czy wycena jest seksistowska?

Czerwiec 2025, Kimbrough Moore, wspinacz i profesor filozofii na Uniwersytecie San Francisco, publikuje esej, który przesuwa całą dyskusję. Jego teza: drogi historycznie wytyczali mężczyźni mierzący około 1m75, co tworzy strukturalne skrzywienie w samym systemie wyceny.

Drogę 6a zawierającą duży dynamiczny ruch autor pierwszego przejścia mierzący 1m75 pokonuje statycznie, a wspinaczka albo wspinacz mierzący 1m60 musi zrobić zaangażowane dyno. Wysiłek fizyczny i psychiczne zaangażowanie nie są porównywalne. A mimo to droga nosi jedną notę, skalibrowaną na dominujące warunki fizyczne. Dla niższych sylwetek to samo 6a może oznaczać realny wysiłek na poziomie 6b+, a nawet 6c.

Moore proponuje systematyczne uogólnienie wycen wielokrotnych. Koniec z pojedynczą notą, zamiast niej widełki (7a/6c+), które odzwierciedlają odczuwaną trudność w zależności od warunków fizycznych. Byłaby to głęboka przebudowa systemu, która zamieniłaby wycenę z punktu odniesienia „obiektywnego” w punkt odniesienia kontekstowy. Temat wykracza poza kwestię płci, dotyczy każdej mniejszościowej budowy ciała, w tym bardzo wysokich wspinaczy.

Riposta: Bill Ramsey przeciwko systematycznym slash grades

Bill Ramsey, 64 lata, filozof i wspinacz mieszkający w Nevadzie, publikuje wkrótce potem ripostę zatytułowaną „Rethinking Slash Grades”. Jego argument idzie pod prąd Moore’a, choć uznaje realność skrzywienia morpho.

Zdaniem Ramseya systematyczne mnożenie wycen według budowy ciała stworzyłoby 3 problemy. Po pierwsze złudzenie zróżnicowanej trudności, które kazałoby wierzyć, że droga jest z natury trudniejsza dla pewnych ciał, podczas gdy jest po prostu inna. Po drugie rozdrobnienie wspólnego układu odniesienia: jeśli każdy wspinacz ma własną wycenę, porównanie 2 przejść staje się niemożliwe. Wreszcie ukryte infantylizowanie niskich wspinaczy, którym mówiłoby się, oto twoja własna wycena, zamiast pozwolić im samym ocenić różnicę względem wyceny oficjalnej.

Jego stanowisko: droga ma jedną wycenę, a każdy może ją ocenić miarą własnego ciała. Obecny system ma swoje wady, ale zachowuje uniwersalność wspólnego punktu odniesienia. Istniejące slash grades (typu 8a/8a+) mają pozostać wyjątkiem, zarezerwowanym dla dróg, których trudność jest naprawdę niejednoznaczna z punktu widzenia autora pierwszego przejścia, a nie systematycznym narzędziem różnicowania morfologicznego.

Debata szaleje za oceanem od lata 2025 i zaczyna docierać do Europy. Prasa specjalistyczna ją podchwytuje, podcasty poświęcają jej godziny. Federacje przyglądają się dyskusji ostrożnym okiem. Wszyscy czują, że chodzi o coś innego niż spór uczonych.

A Francja w tym wszystkim?

Francuska tradycja pozostaje względnie jednorodna. Mało systematycznych slash grades, mało publicznych sporów o obniżenia wycen, milczący konsensus wokół idei, że wycena jest niedoskonała, ale użyteczna. Francuscy wspinacze akceptują, że 7a waha się o 10% w zależności od skały, rodzaju kamienia, autora pierwszego przejścia, wilgotności i nastroju. To wspólny punkt odniesienia, nie miara absolutna.

Dyskusja o morfologii mimo wszystko się pojawia, zwłaszcza wśród młodych pokoleń i doświadczonych wspinaczek. Na forach i na ściankach coraz częściej słychać, że jakiś ruch jest „morpho” i że wycena nie oddaje realnej trudności dla takich czy innych warunków fizycznych. FFME nie zajęła jeszcze publicznie stanowiska, ale temat w końcu trafi do komisji technicznych. Żeby połapać się w słownictwie, nasz leksykon wspinaczki pokrywa to, co najważniejsze.

Dla porównania, podstawowe zasady wyceny obowiązują niezależnie od tego, czy jesteś na sztucznych chwytach, czy w skale: wycena dróg i wycena bulderów idą odrębnymi logikami, ale obie opierają się na tym samym mechanizmie konsensusu.

3 sprawy, ten sam mechanizm konsensusu

Wycena jest konsensusem w ruchu. Autor pierwszego przejścia proponuje, środowisko rozstrzyga, a ostateczna nota pojawia się dopiero po kilku powtórzeniach. Akira potrzebowała 25 lat, żeby znaleźć swój werdykt, Bibliographie 1 roku, DNA wciąż dryfuje po 3 latach. Im wyżej w poziomie, tym bardziej mechanizm się zacina, bo pula powtarzających kurczy się aż do niewystarczalności.

Debata morpho z 2025 to prawdopodobnie najważniejszy zwrot filozoficzny od czasu wynalezienia slash grades. Nie pyta już tylko o to, jak się wycenia, ale co się wycenia: kawałek skały czy ludzkie doświadczenie. Jakikolwiek będzie finał, francuska wycena zapewne nadal będzie stawiać na pojedynczą notę, ale z jaśniejszą świadomością tego, co przy tym pomija.

Dla tego, kto się wspina, praktyczna konsekwencja jest prosta. Obniżenie wyceny na nowo umieszcza osiągnięcie w ruchomym układzie odniesienia środowiska. Kiedy natrafisz na dyskutowaną wycenę, zajrzyj do powtarzających i ich relacji, zanim wyrobisz sobie zdanie.

Żeby pójść dalej… kontynuuj lekturę